هەواڵ ‌
رێككەوتنی ئەدەنە چییە كە توركیا و روسیا و ئێران كار بۆ زیندووكردنەوەی دەكەن؟
توركیا كار لەسەر زیندووكردنەوەی ئەو رێككەوتنە دەكات كە ساڵی 1998 لە ئەدەنە لەگەڵ سوریا ئیمزای كرد كە ئامانجی سەرەكیشی بریتی بوو لە نەهێشتنی چالاكییەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان لە سوریا.
 
نەك تەنها توركیا، بەڵكو چەندینجار لێپرسراوانی ئێران و روسیاش ئاماژەیانداوە بەوەی رێككەوتنی ئەدەنە، رێگەچارەیە بۆ كۆتاییهێنان بەو "مەترسییە ئەمنییانە"ی كە توركیا دەیانكاتە پاساو بۆ هێرشكردنە سەر باكوری رۆژهەڵاتی سوریا كە مەبەست لێی رۆژئاوای كوردستانە.
 
ئەمەی خوارەوەش دەقی ئەو رێككەوتننامەیەیە كە 21 ساڵ لەمەوبەر توركیا و سوریا ئیمزایان كردووە: 
 
دەقی رێككەوتنی ئەدەنە کە لەنێوان سوریا و تورکیا ئەنجامدرا لە ساڵی 1998
 
دەستپێکی کۆبوونەوە.
لە ژێر رۆشنایی ئەو نامانەی ئاڵوگۆر کراون لە نێوان سەرۆکی کۆماری میسر (حوسنی موبارەک) و وەزیری دەرەوەی ئێران (کەمال خەرازی) نوێنەری سەرۆکی ئێران بەرێز محەمەد، و بەئامادەبونی وەزیری دەرەوەی میسر عومەر موسا، نوێنەرانی هەردوو وڵات تورکیا و سوریا کە لە (هاوپێچی ۱ ناوی ئەندامانی شاندی هەردو وڵات)دا ناویان هاتووە لە ۱۹ و ۲۰ی ۱۰ی۲۰۱۹ لە شاری ئەدەنەی تورکیا کۆبونەوە، بۆ هاوکاری کردنی یەکتری لە بەرەنگاربونەوەی تیرۆر.
 
لە کۆبونەوەکە شاندی تورکیا جەختی لەسەر ئەو داواکارییانە کردەوە کە ئاڕاستەی سەرۆکی میسری کردوە بۆ نەهێشتنی ئاڵۆزییەکانی نێوان هەردوو وڵات (هاوپێچی ۲ وردەکاری ئەو داواکریانەیە کە لە‌ڕێگەی حوسنی موبارەک رادەستی حکومەتی سوریای کردووە). دەربارەی داواکارییەکانی تورکیا لایەنی سوریا دڵنیای دەدات دەربارەی:
 
۱. لەم کاتەدا (عەبدوڵلا ئۆجەلان) لە سوریا نیە، و رێگە نادرێت بگەرێتەوە سوریا.
۲. رێگە بە هیچ چەکدارێکی پەکەکە نادڕێت بێتە ناو خاکی سوریا.
۳. لەم ساتەدا کەمپەکانی پەکەکە وەستێنراون و رێگە نادرێت جاڕێکی تر کارا ببنەوە.
٤. سەرجەم لایەنگرانی پەکەکە دەستگیر دەکرێن و دادگایی دەکرێن، و ناوەکانیان بە لیست رادەستی تورکیا دەکرێت.
 
هەردولا رێککەوتن لەسەر: 
 
۱. سوریا رێگە بەهیچ جۆرە چالاکیەک نادات کە هەڕەشەبێت بۆسەر ئاسایشی تورکیا، و سوریا هیچ جۆرە پاڵپشتیەکی ماددی، راگەیاندن، لۆجستی و سەربازی بە پەکەکە ناکات لە خاکەکەی.
 
۲. سوریا پەکەکە وەک رێکخراوێکی تیرۆرستی دەناسێنێت و رێگە بەهیچ جۆرە چالاکیەکی نادات لە سوریا.
 
۳. سوریا رێگە بە پەکەکە نادات هیچ جۆرە پڕۆژەیەکی بازرگانی و کردنەوە سەربازگە و کەمپی مەشق کردن لە سوریا ئەنجامبدات.
 
٤.سوریا رێگە بە ئەندامانی پەکەکە نادات خاکەکەی بەکاربهێنن بۆ پەڕینەوە بۆ وڵاتانی تر.
 
٥. سوریا سەرجەم رێکارە پێویستیەکان دەگرێتە بەر لە ناوچە سنورییەکان بۆ رێگری کردن لە پەڕینەوەی ئەندامانی پەکەکە لە سنورەکانەوە بۆ ئەو مەبەستەش لایەنی پەیوەندیدار رادەسپێرێت. 
 
هەردوولا رێككەوتن کە رێکاری پێویست بگرنە بەر بۆ جێبەجێ کردنی ئەو بەندانەی لەسەرەوەی ئاماژەیان پێکراوە، بۆ ئەو مەبەستەش: 
 
ا. هێڵی گەرمی راستەوخۆ لە نێوان بەرپرسە باڵا ئەمنییەکانی هەردوو وڵات دروست و کارا دەکرێت.
 
ب. هەردولا نوێنەری خۆیان لە ناوەندە دبلۆماسییەکان دیاری دەکەن بۆ چاودێری کردنی جێبەجێ کردنی بەندەکانی رێۆەوتن نامەکە.
 
ج. تورکیا پێشنیاری دروست کردنی ئالیەتێکی ئەمنی کردووە بۆ شاندی سوریا بۆ ئەوەی رۆڵی هەبێت لە بەهێزکردنی چاودێری کردنی ناوچە سنورییەکان، و شاندی سوریا ئەم پێشنیارە دەباتەوە بۆ بەرپرسانی حکومەتی سوریا و بەزویی وەڵامی تورکیا دەداتەوە.
 
د. بە رەزامەندی حکومەتی لوبنان هەرسێ وڵات رژد دەبن لە بەرەنگاربونەوەی پەکەکە لە هەرسێ وڵات.
 
و. لایەنی سوریا پابەند دەبێت بە جێبەجێ کردنی بەندەکانی ئەو رێككەوتنە کە لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە، بۆ ئەوەی بەزوترین کات دەرئەنجامەکانی بەدەربکەون.
 
ئەدەنە واژۆ کرا لە ۲۰ی۱۰ی۱۹۹٨
 
هاوپێچی یەک ناوی بەشداربوان: 
 
لایەنی تورکی 
باڵیۆز ئوغور زیفال 
وەزارەتی دەرەوە 
جێگری وەزیری دەرەوە
 
لایەنی سوریا
باڵیۆر عەمید عەدنان بەدر ئەلحسێن
سەرۆکی هەواڵگری سیاسی
 
هاوپێچی دوو، ئەو داواکاریانەی تورکیا دەیەوێت لە حکومەتی سوریا: 
 
باشتر کردنی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو ووڵات، و سوریا لەسەر بنەمای باشکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا لەسەر بنەمای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان پەیوەست دەبێت بە:
 
۱. پەیوەندییەکانی تورکیا و سوریا زیانی بەردەکەوێت بەهۆی هاوکاری سوریا بۆ تیرۆر، داوا دەکەین سوریا دەست بگرێت و پەیوەست بێت بە پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو ووڵات و ئەوەی لە پێشوتردا ئەنجامی داوا دەستی لێهەڵگرێت، و ئەو پەیوەست بونەش پێکدێت لە دەست هەڵگرتن لە پاڵپشتی تیرۆر و لە رووی هاوکاری دارایشەوە، و سوریا دەست دەکات بە دژایەتی کردنی پەکەکە و عەبدوڵا ئۆجەلان و جێگرەکانی رادەستی تورکیا دەکات، لەم چوارچێوەیەدا پێویستە لەسەر سوریا: 
- رێگە نەدات بە دروست کردنی هیچ بنکەیەکی تیرۆر لە خاکەکەی.
- چەک و هاوکاری لۆجستی رادەستێ پەکەکە ناکات.
- بەڵگەنامە و نوسراوی ساختە رادەستی ئەندامانی پەکەکە ناکات. 
- هاوکاری ئەندامانی پەکەکە ناکات تا لە خاکەکەیەوە بچنە تورکیا.
- رێگە بەهیچ چالاکیەکی راگەیاندنی پەکەکە نادات.
- رێگە بە پەکەکە نادات لە ناوچەکەی چالاک بن.
- ئاسانکاری ناکات تا تیرۆرستان لە خاکەکەیەوە بچن بۆ (یۆنان، ئەوروپا، باشوری قوبرس، پێران، لیبیا، ئەرمەنیا، باکوری عێراق و تورکیا).
- سوریا هاوکاردەبێت لەسەرجەم چالاکییەکانی داژایەتی تیرۆر.
- سوریا دەوەستێت لە دژایەتی کردنی تورکیا لە کۆمکاری عەرەبی.
 
ئەگەرهاتوو سوریا پەیوەست نەبێت بەو داواکارییانەوە، تورکیا لە چوارچێوەی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی حەق بەخۆی دەدات لە ئەنجامدانی هەر کردەیەک لەژێر هەر بارودۆخێک دابێت، و داوای قەرەبوی هەر زیانێکی گیانی و ماددی دەکاتەوە کە توشی دەبێت، و تورکیا ئەو نامەیەی بۆ سوریا ناردووە لە ۲۳ی ۱ۍ۱۹۹٦، بەڵام پێدەچێت ئاگادارکرنەوەکەمان بەگوێرەی پێویست نەبوبێت. 
 
هاوپێچی سێهەم: 
هەردولا رێکەوتن کە ناکۆکی نێوانیان لە ناوچە سنورییەکان کۆتای هاتووە، و مافی هیچ لایەک نیە داوای مافی خاکەکەی بکات لە لایەنەکەی تر. 
 
هاوپێچی چوارەم: 
سوریا تێدەگات لەوەی ئەگەربێت و شکست بێنێت لە جێبەجێ کردنی بەندەکانی ئەو رێکەونە نەیتوانی رێکاری پێویست بگرێتە بەر، رێگە بە تورکیا دەدات بۆ گرتنە بەری هەر رێکارێکی ئەمنی بە قوڵایی ٥کم بۆ ناو خاکی سوریا.

MILLET

19 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
23/10/2019