وتار‌
توركیا و یاریكردن بە دیمۆگرافیا
*محەمەد نورەدین

لە ناوەڕاستی دانوستان و مانۆڕەكان سەبارەت بە چارەنوسی باكوری سوریا لە ئیدلب و مەنبج، هەروەها خۆرهەڵاتی فورات لەنێوان لایەنە جیاوازەكان كە لە ململانێی هەژموندان لەو ناوچانە، هەواڵێكی توركی بڵاوبووەوە بەوەی زیاتر لە 50 هەزار پەنابەری سوری مافی دەنگدانیان لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی توركیا هەیە كە لە كۆتایی مانگی ئاداری ئاییندە ئەنجام دەدرێت. ئەم ژمارەیە ئەو سوریانەن كە ڕەگەزنامەیان وەرگرتووە. ئەم ژمارەیە مانای ئەوە نییە هەموو ئەوانەی ڕەگەزنامەیان پێدراوە، بەڵكو بە دەیان هەزار سوری دیكە لەناو 3 ملیۆن پەنابەری سوری هەیە كە ڕەگەزنامەی توركیان پێدراوە و لە توركیان. 
ئەم هەواڵە نیشانەی پرسیاری زۆر هەڵدەگرێت سەبارەت بە ئامانجی توركیا لە سوریا و هەموو وڵاتانی عەرەبی. 
وێڕای ئەوەی پڕۆژەی توركی لە ناوچەی عەرەبی بەرەو دواوە ڕۆیشتووە، بەڵام ئەنقەرە لە ڕێگەی چەندین كەرەستەوە دەیەوێت خۆی بخزێنێتە ناوچەكە، وەك پەیوەندی لەگەڵ قەتەر، پەیوەندی لەگەڵ سودان، لەگەڵ چەند گروپێكی چەكدار لە لیبیا، هەروەها پەیوەندی لەگەڵ بزوتنەوەی "حەماس" لە غەززە. 
بەڵام تەركیزی توركی لە بەهاری 2016 ەوە بە ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی فورات دەستیپێكرد، بۆ ئەوەی دەستكەوتێك لە باكوری سوریا بەدەستبهێنێت، بە تایبەت لە ناوچەی سەر سنور كە توركیا دووبارەی دەكاتەوە بەوەی بەشێكە لە سنوری میساقی میللی لە ساڵی 1920. دواتر لەڕێگەی بیرهێنانەوەی دەروازەیەك بۆ گێڕانەوەی مافەكانی كە لە ڕێگەی ڕێكەوتننامەكانەوە بەدەستی هێناوە و سنوری نێوان سوریا-توركیای پێكێشراوە. بۆ زانیاریـ ئەو ڕێكەوتننامانە سوریا لایەنێك نەبووە تێیدا. بەڵكو دەوڵەتی داگیركاری فەڕەنسا لەبری سوریا بڕیاریداوە، یەكێك لەوانە ئەوەیە لە ساڵی 1939 دا فەڕەنسا ئەسكەندەرونەی ڕادەستی توركیا كرد.
توركیا شەڕی سوریای قۆستووەتەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕوسیا سەوداگەری پێبكات هەتاوەكو لە سوریا دەستكەوتی تێدا بەدەستبهێنێت. تا ئێستا سێ ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورەی ئەنجامداوە: قەڵغانی فورات لە 2016 دا كە تێیدا سێگۆشەی جەرابلوس-ئیعزاز-ئەلباب- ی داگیركرد. چڵە زەیتون لە سەرەتای ساڵی 2018 كە ناوچەی عەفرینی داگیركرد، لە پاییزی 2018 لە ئیدلب بڵاوبوونەوە و جەختیكردەوە كە ڕاستەوخۆ بە تەواوی دەستی بەسەر ئیدلبدا گرتووە  یان بە ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی گروپی چەكداری سەربەخۆی.  
ئەگەر ئەو ئۆپەراسیۆنانە كۆبكەینەوە هەموویان لەسەر سنور و نزیك لە توركیا ئەنجامدراون، بەشێوەیەك جوڵەی سەربازی توركیا بە درێژایی سنوری توركیا لەگەڵ سوریا بڵاوبووەتەوە. 
جوڵە مەیدانییەكانی توركیا و گروپەكانی سەربە خۆی لە ناوچەكە جەخت لەسەر چاوتێبڕینی توركیا لەو ناوچانەدا دەكاتەوە و كاركردن بۆ ئەوەی بخرێتە سەر توركیا. گۆڕانكارییە دیمۆگرافییەكان لە ناوچەی قەڵغانی فورات بەچاو دەبینرێت كە هەموو ئاستەكانی گرتووەتەوە. لە ناوچەی ئیدلب ڕەوشەكە بەلای لایەنێكدا ناكەوێت كە شوناسی سوری هەبێت، بەڵكو بووەتە شوێنێك بۆ ئەوەی هەژمونی بیانی بەكرێگیراوی وەك چیچانی و ئویگور كە زۆربەیان لە توركستانی چین- ین. 
بەڵام گۆڕانكاری دیمۆگرافی و كۆمەڵایەتی لە عەفرین لە هەموویان دیارترە، بەوەی دانیشتوانی ڕەچەڵەك كورد لەو ناوچەیەدا دەردەكرێن، تەنانەت هەموو ئەو عەرەب و پێكهاتانەی دیكە كە وەلائیان بۆ ئەنقەرە نەبێت.
لە ئێَستا پەرەسەندنەكان لەسەر پرسی مەنبجە، باس لە دانوستانی توركی لەسەر دوو ئاست دەكرێت: یەكێكیان لەگەڵ واشنتن و ئەوەی دووەمیش لەگەڵ مۆسكۆ. ئەگەر ئەوە بەدیهات كە بەدووریش نازانرێت، ئەنقەرە كار دەكات بۆ ئەوەی ئەم مۆدێلە بەسەر هەموو ناوچەی خۆرهەڵاتی فوراتدا جێبەجێ بكات و دەست بەسەر هێڵی سنوری بە درێژایی 500 كیلۆمەتردا بگرێت. پاشان ئەوەی ئەنقەرە ناوی ناوە "مۆدێلی جەرابلوس" بەسەر هەموو ناوچەكەدا جێبەجێ بكرێت، واتە بە كورتی گۆڕانی ڕیشەیی دیمۆگرافی و كۆمەڵایەتی كە لەگەڵ "پڕۆژەی نەتەوەیی-دینی" كە بەرپرسانی توركیا لە سەرەتای سەدەی بیستدا لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی پەسەندیان كردبوو هەتا ئەمڕۆ ئەنجامبدرێت كە لە ناوخۆ و دەرەوەی توركیا گشتاندیان. لە دیارترین جێبەجێكردنەكانی ئەم پڕۆژەیە ئەوە بوو توركەكان لە ساڵی 1915 دا كۆكوژیان لە دژی ئەرمەنەكان ئەنجامدا، پاشان بەدوایدا كاری كۆچپێكردنی ڕێكخراو لە دژی مەسیحیەكان، پاشانایش هەوڵی ڕیشەكێشكردنی كوردان لە زۆربەی دێهاتەكانیان لە باشوری خۆرهەڵاتی ئەنادۆڵ.
ئێستا توركیا دەستی بە ئەنجامدانی مۆدێلی ڕیشەكێشكردن كردووە، ئەمە تەنها ڕاگەیاندنی بە هاوڵاتیكردنی 50 هەزار پەنابەری سوری نییە، بەڵكو دیوێكی دیكەی ستراتیجی بەپەلەی توركیایە بۆ گۆڕینی شوناسی ئەو ناوچانەی لە سوریا داگیریكردووە. پرسیاری سەرەكی كە دەمێنێتەوە ئەوەیە: چ كارێك بۆ كشانی عوسمانی نوێ ئەنجام دەدرێت، چی دەكرێت بۆ ئەوەی شكستی پێبهێندرێت؟
1105 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
26/01/2019

وتاری زیاتر...