وتار‌
عەقڵی توركی و میساقی میللی
*محەمەد نورەدین 

وێڕای هەشت ساڵ لە جەنگ و شەڕی سەربازی و سیاسی، پێشهاتەكان لە باكوری سوریا بەرەو ئاڕاستەی ئەوە دەڕۆن كە ئەو وڵاتە دەست بە قۆناغێكی جیاواز دەكات و خاڵ لەسەر پیتەكان دادەنرێت بۆ ئەوەی ڕوخساری ڕیزبەندی ئاییندە دیاریبكات.
ڕاگەیاندنی نیەتی سەرۆك ترەمپ بۆ كشانەوەی سەربازی لە سوریا كۆتایی بە بوونی ئەمریكا ناهێنێت، نەك لە سوریا بەڵكو لە ناوچەكەشدا. ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دەوڵەتی مەزنە لە جیهاندا، سوریاش شانۆی ستراتیجییە بۆ ڕوداوەكانی ناوچەكە. ئەوەی هەماهەنگی لە لێدوانە یەك لەدوای یەكەكاندا نەبوو ئەوەیە خشتەی كشانەوەكە ناڕونە ئەمەش تەنها ئەگەری مانەوەی ئەمریكا لە سوریا بە كراوەیی هێشتۆتەوە.  
بەڵام ڕاگەیاندنەكەی ڕواێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی ئەمریكا جۆن بۆڵتن بەوەی گەرانتیان لە توركیا دەوێت كە پەلاماری هێزە كوردیەكان نادات، پاشان توڕەبوونی توركەكان و ڕەتكردنەوەی پێشوازیكردن لە بۆڵتن لەلایەن سەرۆك كۆماری توركیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان- ەوە، تەنها ئەوە دڵنیا دەكاتەوە كە توركیا ئەجێندایەكی تایبەتی لە سوریا هەیە، دەیەوێت كوردەكان ڕیشەكێش بكات نەك بەوەی بە "تیرۆرست" وەسفیان دەكات، بەڵكو بۆ چاوچنۆكی توركیا بۆ هەموو باكوری سوریا و عێراق دەگەڕێتەوە.
ئەم كوردانەی ئێستا توركیا بە تیرۆرست وەسفیان دەكات، بۆ خۆیان لە ئەنقەرە لە سەرەتای جەنگی سوریا پیشوازیان لە ساڵح موسلیم كرد. كوردانی عێراق كە سەركردەكانیان "مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی" بە سەرۆك عەشیرەت وەسف دەكات و بۆ خۆی پشیتوانیكردوون، بەهیوای ئەوەی یەكگرتویی عێراق هەڵوەشێتەوە بۆ ئەوەی بەشی باكوری بێتە سەر توركیا (نەخشەی تورگوت ئۆزال).    
توركیا دوای ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی فورات و داگیركردنی سێگۆشەی جەرابلس – ئیعزاز – ئەلباب، پاشانیش دوای ئۆپەراسیۆنی عەفرین و داگیركردنی بەرلە ئەوان و لەگەڵ ئەوان هەتا ئێستاش ئۆپەراسیۆنی داگیركردنی ئیدلب لە ژێر ناونیشانی خاڵی پشكنین و چاودێری، توركیا ئەمانەی كردووە و تائێَستا بەردەوامە لەوەی كوردەكان دەربكات و دیمۆگرافیای ناوچەكە بگۆڕێت، شوێنی ئەوانە بە پێكهاتەی توركمان و ئەوانە بیگۆرێت كە سەربەخۆیەتی. كاریكرد بۆ ئەوەی شێوازی پەروەردە، دارایی، ئایینی و ئیداری هەمویان بگۆڕێت پێكهاتەیەكی ئەمنی و سەربازی مەشقپێكراو لە توركیا لەو ناوچانە جێگیربكات.  

جوڵەی توركیا بۆ ئەوێ هیچ گومانێك ناهێڵێتەوە بەوەی چاوتێبڕینی توركیا لە باكوری سوریا ڕێگایەكی لەژێر ناو و ناونیشانی جیاوازەوە بۆ بەدیهێنانی دروستكردووە. ئەم كردانەش لەو ئامانجە بنچینەییە دەرناچن كە ئەویش خستنەژێر ڕكێفی ئەو ناوچانەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان بۆ سەر ئیدارەی توركیا كە لە خراپترین حاڵەتیدا لە ژێر هەژمونی توركیادا بێت. 
لە هاوینی 2016 ەوە ژمارەیەكی زۆر لێدوان و هەڵوێستمان لەسەر زاری ئەردۆغان بیست بەوەی ئەو ناوچانە بەشێكن لەو نەخشەیەی كە پەرلەمانی توركیا لە 28 ی كانونی دووەمی 1920 خستویەتیە سەر سنوری توركیای نوێ دوای شكستی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانی یەكەم كە بە "میساقی میللی" ناسراوە. بەگوێرەی ئەو نەخشەیە هەموو باكوری سوریا و عێراقی لەخۆگرتووە.
بەڵام ڕێكەوتنەكانی پێشوتر ڕێگە بە توركیا نادات نەخشەكەی جێبەجێ بكات، كارەكە بەوە كۆتاییهات كە توركیا هەر ئەو سنورەی هەیە كە ئێستا هەیەتی. بەڵام عەقڵ و تێڕوانینی سیاسی توركی ناتوانن ئەوە قبوڵبكەن و واقیعی نوێ هەرسبكەن، ئەو بابەتەی ماوە و پەیوەستە بە سنوری "میساقی میللی" دڕكێكە لەناو قوڕگی دەستەبژێرانی توركیادایە، لە سەروی هەموویانەوە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان.
بەڵام ئەوەی وەزیری ناوخۆی توركیا سولێمان سۆیڵو چەند ڕۆژێك پێش ئێستا گوتی كە زۆر كەس ئاگاداری نەبوون، ئەوە دەسەلمێنێت كە چاوتێبڕینەكانی توركیا بۆ باكوری سوریا و عێراق جێگیرە، هیچ كاتێك ئەمە لە عەقڵی توركیدا نایەتە دەرەوە و چاوەڕێی هەلێكی گونجاو دەكات بۆ جێبەجێكردنی.
سولێمان سۆیڵو دەڵێت "لەسەدا 62 ی پەنابەرانی سوریا لە توركیان و لە ناوچەكانی سنوری میساقی میللی- یەوە هاتوون. لە جەنگی چەنەقالە (لە جەنگی جیهانی یەكەمدا) لە سوریاوە 1102 شەهید هەبوو. لە ساڵی 2011 دا ئەو ناوچەیە 71 هەزار و 923 شەهیدی لەپێناوی وڵاتەكەیاندا داوە. دوای ئەوە ناتوانرێت پێیان بگوترێت چی دەكەن لێرە (لە توركیا)".
عەقڵی توركی گەیشوەتە ئەوەی حسابات لەسەر بنچینەی ئەو پەنابەرانەی لە خاكی سوریاوە بۆ توركیا هاتوون بكات كە لە چوارچێوەی سنوری "میساقی میللی" دابوون، بەشێك لە ڕۆڵەكانی ئەو وڵاتە شەهیدبوون، جگەلەوانی دیكە لە بەشەكانی دیكەی سوریا، هیچ یەكێكی دیكە ئەمەی نەكردووە، ناتوانین جگەلە لە عەقڵێكی شەیتانی بەشتێكی دیكە وەسفی بكەین كە پێویستە لە ڕەگەوە ڕیشەكێش بكرێت، ئەمەش بەرپرسیارێتی هەموو ئەوانەیە كە بەهۆی چاوچنۆكیەكانی توركیا لە هەموو ناوچەی عەرەبی زیانیان بەركەوتووە كە هیچ سنورێك ناناسێت. 
387 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
19/01/2019

وتاری زیاتر...